કચ્છની જળ-ક્રાંતિ અને ઉજ્જવળ ભવિષ્ય

ભારતના નકશા પર સૌથી મોટા ભૌગોલિક વિસ્તાર ધરાવતા કચ્છ જિલ્લાની ઓળખ માત્ર તેની અનન્ય સાંસ્કૃતિક વિરાસત કે સફેદ રણ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે અહીંના લોકોના અતૂટ સંઘર્ષ અને જિજીવિષા સાથે પણ જોડાયેલી છે. કચ્છની આ સૂકી અને વિષમ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓમાં પાણીની એક-એક બૂંદનું મૂલ્ય સોના કરતાં પણ વિશેષ છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે, કચ્છમાં વરસાદ અનિયમિત અને ઓછો પડે છે, જેના કારણે ભૂગર્ભ જળસ્તર સતત નીચા જતા રહે છે. આવા સંજોગોમાં, જળ સંરક્ષણ માત્ર એક સરકારી યોજના કે પૂરક પ્રવૃત્તિ બનીને ન રહી જાય, પરંતુ તે પ્રત્યેક નાગરિકની સામાજિક અને નૈતિક ફરજ બની જાય છે. આવી પૃષ્ઠભૂમિમાં કચ્છના જળસંચયના ઇતિહાસને નવો આકાર આપવામાં અને જનમાનસમાં પાણીના બગાડ સામે લડવાની ચેતના જગાવવામાં કેટલાક મહાનુભાવોનું યોગદાન અમૂલ્ય રહ્યું છે, તેમાંથી જ એક અગ્રેસર વ્યક્તિત્વ એટલે વોટરમેન સ્વ. દામજીભાઈ એન્કરવાલા. તેમની જન્મજયંતીના અવસર પર કચ્છની શાળાઓ અને યુવાપેઢીને જોડતું એક ભવ્ય અભિયાન `જળ-મિત્ર' સ્કૂલ વોટર ઓડિટ અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ નાની ઉંમરથી જ બાળકોમાં જળ સાક્ષરતા કેળવવાનો છે. - પ્રોજેક્ટની વિસ્તૃત  (Detailed Project Overview)  : કચ્છના શૈક્ષણિક સંકુલો અને યુવા વિદ્યાર્થીઓને જળ સંરક્ષણની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ સાથે જોડવા માટે આ પ્રોજેક્ટની રૂપરેખા ખૂબ જ ઝીણવટપૂર્વક તૈયાર કરવામાં આવી છે : અભિયાનનું સત્તાવાર નામ : `જળ-મિત્ર' સ્કૂલ વોટર ઓડિટ અભિયાન. પ્રેરણાસ્રોત અને સ્મૃતિ : વોટરમેન સ્વ. દામજીભાઈ એન્કરવાલાની જન્મજયંતી નિમિત્તે વિશેષ જનજાગૃતિ અભિયાન.  મુખ્ય ધ્યેય : `નાની ઉંમરથી જળ સાક્ષરતા, તો જ બચશે કચ્છનું ઉજ્જવળ ભવિષ્ય !' - કાર્યપ્રણાલી (7-Day Jal-Mitra Challenge)  : વોટર ડિટેક્ટિવ બનીને : શાળાના તમામ નળ, પાઇપલાઈન અને સંભવિત લીકેજ શોધી કાઢવા અને પાણીના વ્યયને અટકાવવો. જળ-હિસાબ રાખીને : શાળામાં રોજ વપરાતાં પાણીની માત્રા તેમજ રેઈન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ (વરસાદી પાણીના સંગ્રહ)ની પદ્ધતિઓની સચોટ નોંધ રાખવી.- ફિક્સ-ઈટ ડ્રાઈવ : વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા જાતે નાના-મોટા લીકેજ રિપેર કરવા અને બગીચાઓમાં ડ્રીપ ઈરિગેશન (ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ) અપનાવવી. - પ્રોત્સાહન અને પુરસ્કારો :  વિજેતા શાળાઓ માટે રૂા. 1,00,000 (એક લાખ રૂપિયા)નો રોકડ પુરસ્કાર. શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરનાર શાળાને `દામજીભાઈ એન્કરવાલા ગ્રીન કેમ્પસ ટ્રોફી'થી સન્માનિત કરવામાં આવશે. સંપર્ક અને સહભાગિતા : અહેવાલ મોકલવાની અંતિમ તારીખ અને વધુ માહિતી માટે કચ્છમિત્ર કાર્યાલયનો સંપર્ક કરવાનો રહેશે. - `7-ડે જળ-મિત્ર ચેલેન્જ' : વ્યવહારુ જળ સાક્ષરતાનો નવતર પ્રયોગ : આ પ્રોજેક્ટની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની વ્યવહારુ (ઙફિભાશિંભફહ) કાર્યપદ્ધતિ છે. માત્ર પુસ્તકીયું જ્ઞાન આપવાને બદલે વિદ્યાર્થીઓને સીધા જ જળ ઓડિટ જેવી તકનીકો સાથે જોડવામાં આવે છે : શાળાકીય સ્તરે વોટર ઓડિટ : વિદ્યાર્થીઓ શાળાના વોટર મેનેજમેન્ટના ડેટા એકત્રિત કરે છે. ક્યાં પાણીનો બગાડ થાય છે, ક્યાં લીકેજ છે અને તેની સુધારણા માટે શું કરી શકાય તેની બ્લૂપ્રિન્ટ તૈયાર કરે છે. વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ (છફશક્ષૂફાયિંિ ઇંફદિયતાશિંક્ષલ) : કચ્છમાં વરસાદ ઓછો પડે છે, પરંતુ જ્યારે પણ વરસાદ થાય ત્યારે એક-એક ટીપું કેવી રીતે જમીનમાં ઉતારી શકાય કે ટાંકાઓમાં સંગ્રહી શકાય તેની તાલીમ આપવામાં આવે છે. માટી અને છોડની સંભાળ : ડ્રીપ સિસ્ટમ દ્વારા ઓછા પાણીમાં વધુ હરિયાળી કેવી રીતે વિકસાવી શકાય તેની સમજ વિદ્યાર્થીઓ મેળવે છે. નિષ્કર્ષ : આવનારી પેઢી માટે જળ-સમૃદ્ધ કચ્છનું નિર્માણ  વોટરમેન સ્વ. દામજીભાઈ એન્કરવાલાના વિચારો અને આદર્શોને નમન કરીને શરૂ કરવામાં આવેલું આ `જળ-મિત્ર' સ્કૂલ વોટર ઓડિટ અભિયાન માત્ર એક સ્પર્ધા નથી, પરંતુ કચ્છના ભવિષ્યને બચાવવાની મહાઝુંબેશ છે. કચ્છમિત્રના માધ્યમથી ચાલી રહેલા આ પ્રયાસમાં પ્રત્યેક શાળા, શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીએ જોડાઈને કચ્છને હરિયાળું અને જળ-સ્વાવલંબી બનાવવા માટે આગળ આવવું જોઈએ.`નાની ઉંમરથી જળ સાક્ષરતા કેળવીશું, તો જ આવનારી પેઢી માટે કચ્છનું ઉજ્જવળ ભવિષ્ય સુરક્ષિત કરી શકીશું.' - કચ્છમિત્ર ભવનના અદ્યતન કોન્ફરન્સ હોલને વોટરમેન દામજીભાઇ એન્કરવાલાનું નામાભિધાન : જાણીતા દાનવીર, જળયોદ્ધા અને કચ્છ તથા જન્મભૂમિ પત્રોની પ્રગતિની ચિંતા કરનારા દામજીભાઇ એન્કરવાલાની યાદો શાશ્વત છે. કચ્છમિત્ર ભવનમાં પોતાની જે ઓફિસમાં બેસીને જનહિતના અનેક નિર્ણયો લીધા, કાર્યક્રમો કર્યા એ કોન્ફરન્સ હોલને `દામજીભાઇ લાલજીભાઇ એન્કરવાલા હોલ' નામ આપવાનો એન્કરવાલા પરિવારે નિર્ણય લીધો છે. તેમના સુપુત્રો - સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટના ટ્રસ્ટી સંજયભાઇ એન્કરવાલા અને ઉદ્યોગપતિ અતુલભાઇ એન્કરવાલાએ જણાવ્યું હતું કે તેમના પિતાને સદાય સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટ અને કચ્છમિત્ર પ્રત્યે વિશેષ લગાવ રહ્યો છે. કચ્છનાં અડીખમ અખબાર ભવનમાં અદ્યતન સાધન - સુવિધા સાથે રિનોવેટ થયેલા હોલનાં માધ્યમથી ધબકતી પ્રવૃત્તિ સાથે દામજીભાઇનું નામ હંમેશ માટે સંકળાયેલું રહેશે, તેનો પરિવારને વિશેષ આનંદ અને સંતોષ છે.